Szwecja testuje granice odpowiedzialności. Więzienia dla 13-latków mają ruszyć w 2026 roku

Jeszcze dekadę temu trudno byłoby sobie wyobrazić, że to właśnie Szwecja — państwo będące symbolem modelu opiekuńczego i resocjalizacyjnego podejścia do przestępczości — stanie się miejscem jednej z najbardziej kontrowersyjnych reform prawa karnego w Europie. Tymczasem rząd w Sztokholmie zapowiada, że od 1 lipca 2026 roku ruszą specjalne jednostki penitencjarne dla młodzieży, a w najpoważniejszych sprawach odpowiedzialność karna będzie mogła objąć osoby już od 13. roku życia.

To zmiana nie tylko legislacyjna, lecz przede wszystkim symboliczna — oznaczająca przesunięcie granicy między systemem opieki a systemem karnym.

Reforma ma charakter ograniczony: nie dotyczy wszystkich przestępstw, lecz wyłącznie tych najcięższych, takich jak zabójstwa czy brutalne przestępstwa z użyciem przemocy. Jednak nawet w tej zawężonej formule stanowi przełom w myśleniu o odpowiedzialności nieletnich. W praktyce oznacza to, że państwo, które przez dekady traktowało młodych sprawców przede wszystkim jako osoby wymagające wsparcia, zaczyna postrzegać część z nich również jako zagrożenie dla bezpieczeństwa publicznego.

Pierwszymi osadzonymi w nowych jednostkach mają być przede wszystkim dwie grupy. Po pierwsze — nieletni w wieku 13–14 lat skazani za najpoważniejsze przestępstwa. Po drugie — młodzież w wieku 15–17 lat, która dotychczas trafiała do zamkniętych ośrodków resocjalizacyjnych i odbywała tam środki wychowawcze. Reforma nie tworzy więc systemu od zera, lecz częściowo przenosi młodych sprawców z instytucji opiekuńczych do struktur penitencjarnych.

Nowe placówki mają funkcjonować jako oddzielne oddziały w istniejących zakładach karnych, ale całkowicie odseparowane od dorosłych więźniów. W założeniu nie będą to klasyczne więzienia — raczej instytucje hybrydowe, łączące izolację z intensywną resocjalizacją. Obowiązkowa edukacja, wsparcie psychologiczne, większa liczba opiekunów oraz indywidualne programy readaptacyjne mają zapobiec temu, by kara oznaczała wyłącznie izolację.

Dlaczego Szwecja zdecydowała się na tak daleko idący krok? W oficjalnej argumentacji rządu powraca jeden motyw: rosnący udział nieletnich w poważnych przestępstwach i coraz częstsze wykorzystywanie dzieci przez zorganizowane grupy przestępcze. W debacie publicznej pojawiały się przypadki, w których osoby poniżej 15 roku życia brały udział w brutalnych czynach, a państwo — związane dotychczasowym prawem — miało ograniczone możliwości reakcji. Reforma ma więc w założeniu wypełnić lukę między odpowiedzialnością a bezkarnością.

Jeszcze do niedawna system szwedzki był jednym z najbardziej opiekuńczych w Europie. Dzieci poniżej 15 lat nie ponosiły odpowiedzialności karnej, a ich sprawy trafiały do służb socjalnych. Nawet starsza młodzież rzadko trafiała do więzień — dominowały zamknięte ośrodki wychowawcze, w których nacisk kładziono na terapię i reintegrację. Nowa polityka nie oznacza całkowitego odejścia od tej filozofii, ale wyraźnie przesuwa punkt ciężkości w stronę bezpieczeństwa publicznego.

Na tle regionu reforma stawia Szwecję w nowym miejscu. Norwegia pozostaje przy modelu resocjalizacyjnym, w którym odpowiedzialność karna zaczyna się od 15 lat, a izolacja stosowana jest wyjątkowo. Polska z kolei reprezentuje system pośredni — zasadniczo odpowiedzialność karna zaczyna się tam w wieku 17 lat, ale w najcięższych sprawach możliwe jest sądzenie już od 15. roku życia. Po wejściu reformy w życie to właśnie Szwecja stanie się jednym z państw o najniższym progu odpowiedzialności karnej w Europie.

Zmiana budzi jednak poważne kontrowersje. Krytycy wskazują, że izolacja tak młodych osób może mieć długofalowe skutki psychologiczne i zwiększać ryzyko powrotu do przestępczości. Pojawia się też argument, że obniżenie wieku odpowiedzialności może prowadzić do jeszcze częstszego wykorzystywania młodszych dzieci przez gangi, które będą próbowały omijać nowe przepisy.

Zwolennicy odpowiadają, że państwo nie może pozostawać bezradne wobec najcięższych przestępstw tylko dlatego, że sprawcy są bardzo młodzi. W ich ocenie reforma nie oznacza odejścia od resocjalizacji, lecz dostosowanie systemu do nowych realiów społecznych.

Czy podobny kierunek mógłby pojawić się w Norwegii? Na razie nic na to nie wskazuje. Norweski system prawny pozostaje silnie zakorzeniony w filozofii reintegracji społecznej, a obniżenie wieku odpowiedzialności karnej wymagałoby zarówno zmiany prawa, jak i szerokiego konsensusu politycznego.

Reforma w Szwecji ma być oceniona po kilku latach funkcjonowania. Jej rzeczywiste znaczenie wykracza jednak poza granice jednego państwa. To test dla całej Europy: czy w obliczu nowych zagrożeń bezpieczeństwo zaczyna stopniowo wypierać model opiekuńczy, który przez lata był fundamentem skandynawskiego podejścia do wymiaru sprawiedliwości.

Bibliografia

Brå – Swedish National Council for Crime Prevention. (2025). Children under 15 who commit serious offences.
https://bra.se/english/publications/archive/2025-09-18-children-under-15-who-commit-serious-offences

Jareborg, N. (2004). Criminal Responsibility of Minors in Sweden. Revue Internationale de Droit Pénal.
https://droit.cairn.info/revue-internationale-de-droit-penal-2004-1-page-511

Reuters. (2025). Sweden to lower age of criminal responsibility as gangs use children.
https://www.reuters.com/world/sweden-lower-age-criminal-responsibility-gangs-use-children-hitmen-2025-09-09

Le Monde. (2026). Sweden lowers criminal responsibility to age 13.
https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/29/sweden-lowers-criminal-responsibility-to-age-13_6749913_4.html

Anadolu Agency. (2026). Sweden plans to lower age of criminal responsibility to 13 for serious crimes.
https://www.aa.com.tr/en/europe/sweden-plans-to-lower-age-of-criminal-responsibility-to-13-for-serious-crimes/3812703

Skandynawiainfo. (2026). Więzienia dla młodzieży w Szwecji od lipca 2026.
https://skandynawiainfo.pl/wiezienia-dla-mlodziezy-w-szwecji-od-lipca-2026/